“Armoede doet veel met mensen. In alle opzichten”

We hebben allemaal een beeld of misschien wel een gevoel bij armoede of het hebben van schulden. Maar wat doet dat nu met een mens? Hoe grijpt het in op je leven en kun je het ook ontworstelen? Roeland van Geuns (lector Armoede Interventies aan de Hogeschool van Amsterdam) verdiept zich er al decennia lang in. Janet Sipkens (budgetconsulent bij Kompas Zuidlaren) luncht met hem. Om vanuit de wetenschap iets meer te weten te komen over welzijn en welvaart.

De verschillende gezichten van armoede
Heb je het tv-programma ‘Schuldig’ gevolgd? Dan heb je een inkijkje gekregen in het werkveld van Roeland van Geuns, die op verschillende manieren bij het programma was betrokken.
In de jaren onderzoek die hij deed en nog steeds doet, zag de lector de verschillende gezichten van armoede en de complexiteit van factoren die daarmee samenhangen. Janet stelt hem dan ook een vraag die daar direct op ingaat: “Welzijn en armoede: gaan die twee samen?”. Dat doet Van Geuns even overpeinzen: “Oeh, dat is wel direct een heavy vraag…” Minder dan een ogenblik later heeft hij echter het antwoord: “Onder bepaalde omstandigheden en bij sommige groepen wel. Wanneer je armoede definieert als rond moeten komen van een beperkt budget, dan zijn er mensen die dat kunnen. De meest in het oog springende groep is: studenten. Maar die houden we doorgaans buiten ons onderzoek naar armoede, immers: zij zitten in een zelfgekozen, tijdelijke situatie. Daarnaast heeft een student andere materiële behoeften dan iemand die een heel huishouden moet zien te runnen. Ook hebben studenten de mogelijkheid zich verder te ontplooien, dat bepaalt mede je gevoel van welzijn.”
Voor veel andere mensen is armoede tot een bepaald punt te dragen, maar niet voor lang: “Dan komt er toch al snel een omslag van materiële behoefte naar materiële nood. Er ontstaat druk en stress, waarmee het gevoel van welzijn sterk onder druk komt te staan. ‘Geld maakt niet gelukkig’, zegt men altijd. Dat klopt, maar geld is wel makkelijk. Vooral het omgekeerde is waar: het gebrek aan geld kan ongelukkig maken. Mensen die gebukt gaan onder schulden, lopen vaak stijf van de stress door het leven.”

Van armoede naar welvaart?
Ondertussen serveert de ober een broodje pastrami en een tosti. Samen genieten ze even een moment in stilte van wat voor sommige mensen niet is weggelegd. Een kop koffie en een broodje in een café. Dat brengt Janet op de volgende vraag: “Van armoede naar welvaart. Lukt dat?” Dat kan inderdaad, weet Van Geuns. Zeker wanneer je kijkt naar de samenleving als geheel: “Dan definieer ik welvaart niet alleen in materiële termen, daar vallen dan ook onder: goed onderwijs, een comfortabel huis, op vakantie kunnen… In de jaren 50 van de 20e eeuw was het overgrote deel van de bevolking niet uitermate welvarend. Dat is in de loop der tijd veranderd: rond 2000 was de welvaart met sprongen toegenomen. Voor een belangrijk deel kwam dat door de emancipatiewerking van het onderwijs. Maar de grote sprongen die daarin zijn gemaakt, liggen nu grotendeels achter ons. Alleen bij de migranten die naar Nederland zijn gekomen is nog een flinke slag te maken. Dus: ja, het kan. Van armoede naar welvaart. Maar het is niet eindeloos.”

GELD & GELUK: ER ZITTEN GRENZEN AAN…
Wanneer verhoogt geld nu je gevoel van welzijn? Onderzoek wijst uit dat het geluksgevoel toeneemt met het stijgen van het vermogen, maar tot een jaarinkomen van 40.000 tot 50.000 euro. Ligt je inkomen hoger, dan zal het geluksgevoel met elke euro extra niet meer navenant stijgen.

Roeland van GeunsRoeland van Geuns

Samenwerking moét
Vanuit haar hulpverlenersrol wil Janet weten: “Wanneer je welvaart en welzijn met elkaar wilt verbinden, wat is dan de rol van de hulpverlening?” Het lijkt wellicht een open deur, maar samenwerking is daarin onmisbaar, ziet Van Geuns. Want in de meeste gevallen is er sprake van problemen op verschillende leefgebieden: geld, werk, gezondheid, sociale contacten: “Dan is integrale hulpverlening noodzakelijk. Die individuele mens kijkt niet naar zijn situatie in termen als: dit is mijn stukje financiële problematiek, dit mijn sociale probleemgebied… Voor hen is dat onderscheid maar ook de samenhang ertussen niet altijd zichtbaar. Daarom moeten de hulpverleners dat wél zien. Zij moeten daarin zoveel mogelijk vanuit één taal met die burger praten en hem vanuit hetzelfde kader bijstaan. Juist omdat die hulp nog altijd verkokerd wordt aangeboden, moét je samenwerken.”

“Mensen die gebukt gaan onder schulden, lopen vaak stijf van de stress door het leven”

“Schulden zijn erger dan armoede”
Janet komt nog even terug op een uitspraak die de lector eerder vandaag deed: “Schulden zijn erger dan armoede, zei u. Waarom vindt u dat?” Hij heeft al veel voorbeelden gezien om die conclusie te kunnen trekken: “Van weinig geld rondkomen, dat is nog wel iets dat lukt. Maar op het moment dat de balans tussen inkomsten en uitgaven weg is, ontstaan die druk en spanning. Dat kan ook al gebeuren in de aanloop naar schulden. Wanneer iemand een hele hoge betalingsmoraal heeft maar de bodem is in zicht, dan kun je in de situatie terecht komen dat je geen schoenen meer kunt kopen voor je kinderen. Probeer dan maar eens niet in de stress te schieten…”
Stress is slecht voor de gezondheid, weten we uit onderzoek. Net als dat mensen ‘gezondheid’ boven ‘geluk’ stellen. Hier is duidelijk sprake van een spagaat: gezondheid is belangrijk, maar een stuk lastiger te realiseren wanneer er welvaart ontbreekt. “Zouden mensen in armoede ook gezondheid boven aan hun verlanglijstje plaatsen?”, vraagt Janet zich af. De lector vermoedt van wel: “Maar onderzocht hebben we dat niet. Interessante vraag!”

Janet SipkensJanet Sipkens

Vooruit kunnen kijken
Een laatste stelling legt Janet voor, een cryptische deze keer: “Als de boot wel vaart, zal de kapitein er wel zijn.” Van Geuns laat het even op zich inwerken. “Wat voor iedereen belangrijk is in het leven, is perspectief. Je moet enigszins voor ogen hebben waar je naartoe wilt gaan als mens. Dat is niet zomaar een vraag, dat is heel ingewikkeld. Zeker voor mensen die in armoede leven: waar staan zij over vijf jaar?” Toch is die blik op de toekomst noodzakelijk om het schip – als metafoor voor iemands leven – op koers te brengen en te houden: “Je maakt het beter behapbaar wanneer je die periode inkort, door zes tot negen maanden vooruit te kijken. En heel concreet: wat daarvoor nodig is. Want armoede doet veel met mensen. In alle opzichten.”

“Ik heb nog iets voor u meegenomen”, sluit Janet hun gesprek af. “Twee bonbons. Op de één staat welzijn, op de ander welvaart. Welke kiest u als eerste?” Roeland van Geuns lacht: “Hangt ervan af wat erin zit!”. “Nee hoor”, vervolgt hij snel. “Geintje. Gegeven mijn situatie zou ik voor welzijn kiezen. Maar dat is vast geen verrassing…”

 

Lees ook deze lunchverslagen