Onlangs kregen we de vraag hoe het komt dat de schuldenpositie van  Nederlanders zoveel is verslechterd sinds de jaren negentig. Daarvoor zijn een heleboel redenen aan te wijzen.

Lenen

De maatschappij is sinds de jaren negentig enorm veranderd. Na de Tweede Wereldoorlog was de norm dat je spaart voordat je uitgeeft, maar deze is langzaam gekenterd. Lenen is iets wat volstrekt normaal is geworden. Als je een nieuw telefoonabonnement afsluit, is het eerder regel dan uitzondering dat je daarbij een lening afsluit voor een nieuwe telefoon van tussen de 250 en 1300 euro.

Digitalisering

In 1996 werd het internet geïntroduceerd. Weinig mensen hadden kunnen bedenken wat voor enorme impact dit zou hebben op de inrichting van de maatschappij. In webshops kun je online bestellingen doen en kiezen voor achteraf betalen. Aangezien dit anoniem kan, worden er ook bestellingen gedaan door mensen met geldzorgen. Tegenwoordig moet bijna alles digitaal. Heb je geen DigiD? Dan kun je geen uitkering aanvragen. Inschrijven voor een woning? Vaak digitaal. Betalingen? Digitaal, vaak via iDEAL en internetbankieren.

Belastingschulden

Sinds in 2007 de Belastingdienst Toeslagen is opgezet om alle toeslagen uit te betalen, is de Belastingdienst een grote schuldeiser geworden. Het op jaarbasis inschatten van (wisselend) inkomen en daarnaast het inschatten hoeveel kinderopvang je nodig hebt, is voor veel mensen een grote opgave. De Belastingdienst doet geen toets vooraf en stort het geld meteen op de rekening na aanvraag.

Het verdwijnen van kasgeld.

Sinds de introductie van pinnen en per bank betalen, is de hoeveelheid contant geld dat in omloop is steeds meer gedaald. Contant geld is voor veel mensen heel overzichtelijk. Op is op. Als je een krap budget hebt, moet je een bankrekening dus goed in de gaten kunnen houden om te weten hoeveel geld er wanneer op de rekening moet staan. Dat vereist ten eerste ijzeren discipline, maar daarnaast ook digitale vaardigheid.

Licht verstandelijk beperkt

Uit cijfers blijkt dat 16 procent van de Nederlanders licht verstandelijk beperkt is, dat wil zeggen een IQ onder de 85. Voor deze mensen zijn de meeste bovenstaande onderwerpen een probleem.

Schaarste

Recent onderzoek heeft uitgewezen dat mensen met gebrek aan geld ook onhandigere beslissingen maken. Als er veel stress is, werkt dit dusdanig door in de hersenen dat je IQ tot wel 13 punten kan dalen. Dit betekent dat je geld dat je bijvoorbeeld gereserveerd hebt voor de reiskosten naar je sollicitatie, uitgeeft aan een magnetron omdat de oude net stuk is gegaan. Anders gezegd, de focus komt steeds meer te liggen op de korte termijn. De gevolgen van een beslissing op de lange termijn zijn in het geval van stress steeds moeilijker te overzien.

Inkomen

Voor praktisch opgeleide mensen is het behouden van een inkomen veel moeilijker geworden. Waar je in de jaren ’80 / ‘90 een contract voor onbepaalde tijd kreeg, is het nu vaker van tijdelijk contract naar WW- uitkering naar tijdelijk contract. Voor de doelgroep die praktisch is opgeleid en niet administratief, kan dit een onevenredig zware last zijn.

Bovenstaande laat zien dat het vooral ingewikkelder is geworden om te krijgen waar je recht op hebt. Daarentegen is het makkelijk is geworden om schulden op te bouwen.

Oplossingen

Het ei van Columbus bestaat niet.

Het toeslagenstelsel zal grondig herzien moeten worden of opgeheven, zoals er nu over gesproken wordt. Op dit moment wordt er simpelweg teveel geld rondgepompt via toeslagen naar klanten en woningbouwverenigingen, die vervolgens weer afdragen aan de overheid. Een oplossing daarvoor zou een vorm van basisinkomen kunnen zijn.

De digitalisering is niet te stoppen. Daarom zou meer hulp voor mensen die niet digitaal vaardig zijn wenselijk zijn. Daarnaast zou het te allen tijde mogelijk moeten zijn om aanvragen makkelijk niet digitaal te kunnen doen. (Ook handig als internet niet werkt.)

Het te allen tijde in stand houden van contant geld is dé methode om grip te houden op je geld. Met name voor die groep mensen waarbij een onverwachte uitgave van tien euro betekent dat je wel of niet de huur kunt betalen.

Daarnaast moet er op scholen veel aandacht worden besteed aan hoe je je staande houdt in een maatschappij die dit allemaal van je vraagt. Financieel onderwijs zou een vast onderdeel van het lesaanbod moeten worden.

Deze blog is geschreven door Maurits Helder, financieel specialist op de afdeling schulden van Kompas Zuidlaren